Ogólna charakterystyka koncepcji integracyjnych w Europie po II Wojnie Światowej

Państwa europejskie w integracji upatrywały szanse na odbudowę własnych gospodarek i zmniejszenie dystansu do USA. USA w integracji widziały szansę na utrzymanie chłonnego rynku o dużych możliwościach importowych i stanowiła gwarancję spłaty zaciągniętych przez państwa europejskie zobowiązań finansowych. Dążenia zjednoczeniowe miały zapobiec rozprzestrzenianiu się komunizmu i odradzaniu tendencji nacjonalistycznych w Europie. Włączenie w struktury europejskie Niemiec zapewniałoby kontrolę nad gospodarką niemiecką i wpływ na przebieg demokratycznych reform na ich terytorium.
14 maja 1947 r. – Belgia, Holandia, Luksemburg podpisały konwencję o unii celnej.
17 marca 1948 r. - Złożenie podpisów przez Belgię, Holandię, Luksemburg, Francję i Wielką Brytanię pod traktatem brukselskim w sprawie gospodarczej, społecznej i kulturalnej współpracy oraz zbiorowej samoobrony.
16 kwietnia 1948 r. – konwencja paryska. Utworzenie przez 16 państw zachodnioeuropejskich Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej w celu administrowania środkami pomocowymi przekazywanymi w ramach planu Marshalla.
8–10 maja 1948 r. – Kongres Europejski w Hadze, zorganizowany z inicjatywy Międzynarodowego Komitetu Ruchów Jedności Europejskiej. Uchwalono na nim Odezwę do Europejczyków, w której zapowiadano ustanowienie Zgromadzenia Europejskiego i opracowanie karty Praw Człowieka.
4 kwietnia 1949 r. – sporządzono w Waszyngtonie traktat Północnoatlantycki powołujący do życia NATO.
5 maja 1949 r. – podpisano status Rady Europy.
Za oficjalny początek procesu kształtowania się struktur wspólnotowych jest uznawany dzień 9 maja 1950 r., w którym francuski minister spraw zagranicznych Robert Schuman przedłożył projekt utworzenia ponadnarodowego ugrupowania gospodarczego, kontrolującego produkcję węgla i stali w państwach członkowskich. Projekt przewidywał utworzenie Wysokiej Władzy, składającej się z niezależnych od państw funkcjonariuszy, która podejmowałaby decyzje w sprawach hutnictwa i górnictwa, podlegające wykonaniu w państwach należących do ugrupowania. Członkowie: Belgia, Holandia, Francja, Luksemburg, RFN i Włochy.
Traktat ustanawiający EWWiS –Europejską Wspólnotę Węgla i Stali
podpisany 18 kwietnia 1951 r., wszedł w życie 25 lipca 1952 r. zawarty terminowo na 50 lat. Składał się ze wstępu i 100 artykułów ujętych w 4 częściach: podstawowe postanowienia dot. Wspólnoty, uregulowania odnoszące się do instytucji, postanowienia gospodarcze i społeczne oraz postanowienia ogólne.
1. Postanowienia instytucjonalne – przewidywał utworzenie 4 instytucji EWWiS: Wysokiej Władzy, Wspólnego Zgromadzenia, Specjalnej Rady Ministrów i Trybunału Sprawiedliwości.
Wysoka Władza - 9 członków na 6 lat. Zadaniem było zapewnienie realizacji celów EWWiS poprzez uchwalanie decyzji, formowanie zaleceń i wydawanie opinii. Komitet Doradczy wspomagał Wysoką Władzę. Wspólne Zgromadzenie składało się z 78 delegatów wyznaczanych przez parlamenty państw członkowskich lub pochodzących z bezpośredniego wyboru ( 18 – Francja, RFN, Włochy, 10 – Belgia i Holandia, 4 – Luksemburg). Funkcje kontrolne. Specjalna rada ministrów – 6 przedstawicieli z poszczególnych państw. Koordynowała działalność Wysokiej Władzy.
Trybunał Sprawiedliwości – 7 sędziów na 6 lat – stał na straży poszanowania prawa w wypadku stosowania i interpretowania TEWWiS oraz przepisów wykonawczych.
EWWiS nadano osobowość prawną, a jej zdolność do czynności prawnych w państwach członkowski odpowiadała zdolności najbardziej uprzywilejowanych krajowych osób prawnych.
2. Postanowienia materialne – przyczynienie się do rozwoju materialnego, gospodarczego, wzrostu zatrudnienia i poziomu życia w państwach członkowskich przez ustanowienie wspólnego rynku węgla i stali poprzez znoszenie: opłat przywozowych i wywozowych, podatków o podobnym znaczeniu oraz ograniczenie ilościowe obrotu węglem i stalą, subwencje. EWWiS miała ułatwić realizację planów inwestycyjnych, udzielając przedsiębiorcom pożyczek.
Projekty poszerzenia integracji europejskiej na inne dziedziny współpracy państw.
a) Europejska Wspólnota Obronna
Propozycje przedstawił francuski premier Rene Pleven 24 października 1950 r. Obejmowała utworzenie europejskiej armii, dowodzonej przez europejskiego ministra obrony. Traktat ustanawiający EWO został podpisany przez przedstawicieli Belgii, Francji, Holandii, Luksemburga, RFN, Włoch 27 maja 1952 r. w Paryżu. Miał obowiązywać przez 50 lat. Celem EWO było uchronienie państw zachodnioeuropejskich przed agresją i zapewnienie pokoju w Europie.  Traktat ustanawiający EWO został ratyfikowany przez 5 państw członkowskich EWWiS (francuskie Zgromadzenie Narodowe 30 sierpnia 1954 r. odrzuciło wniosek o jego ratyfikację i tym samym projekt poniósł fiasko).
b) Europejska Wspólnota Polityczna
Projekt ogłoszony przez Roberta Schumana 1 lipca 1952 r. Został przyjęty przez Wspólne Zgromadzenie EWWiS wstępnie 10 marca 1953r., a ostatecznie 9 maja 1953 r. Działalność: ochorna praw człowieka, polityka obronna i zagraniczna oraz sprawy gospodarcze. Miała być nierozwiązywalna. Organy: Europejska Rada wykonawcza, dwuizbowy parlament (Izba Narodów i Senat), Rada ministrów, Rada Gospodarcza i Społeczna oraz Trybunał Sprawiedliwości. Odrzucenie koncepcji Europejskiej Wspólnoty Obronnej stało się formalną przyczyną zaniechania dalszych działań w sprawie utworzenia Europejskiej Wspólnoty Politycznej.
W 195 4r. podjęto negocjacje w sprawie reaktywowania i przekształcenia Unii Zachodniej. Podpisano wtedy układy paryskie. 23 października 1954 r. ratyfikowały je państwa członkowskie EWWiS i Wielka Brytania. Weszły w życie 5 maja 1955r. Na podstawie układów rozpoczęła funkcjonowanie Unia Zachodnioeuropejska.
Traktaty ustanawiające Europejską Wspólnotę Gospodarczą i EWEA- Europejską Wspólnotę Energii Atomowej
Plan Beyena – 20 maja 1955 r. – plan utworzenia regionalnej Wspólnoty Gospodarczej.
Traktat ustanawiający EWG oraz EWEA zostały podpisane w Rzymie 25 marca 1957 r. oba weszły w życie 1 stycznia 1958 r. i zostały zawarte na czas nieograniczony.
4 instytucje: Zgromadzenie, Rada, Komisja i Trybunał Sprawiedliwości.
Zgromadzenie: 142 deputowanych (po 36 – Francja, RFN, Włochy. po 14 – Belgia, Holandia,  6 – Luksemburg). Omawianie spraw i kontrolowanie działań Wspólnoty.
Rada – organ decyzyjny, koordynowała w EWG ogólną politykę gospodarczą państw członkowskich, a w EWEA działania państw członkowskich i wspólnoty. Dysponowała 17 głosami (po 4 Francja, Włochy, RFN, po 2 Belgia, Holandia, i 1 Luksemburg).
Postanowiono też, że Zgromadzenie będzie stanowiło wspólną instytucję EWG i EWEA, a także zastąpi działające dotychczas Wspólne Zgromadzenie w EWWiS. Trybunał Sprawiedliwości też stał się wspólną instytucją trzech wspólnot. Tak samo Komitet Ekonomiczno-Społeczny.
Zadanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej – popieranie harmonijnego rozwoju działalności gospodarczej w całej wspólnocie, stałej i zrównoważonej ekspansji, większej stabilizacji, przyspieszonego wzrostu poziomu życia i bliższych stosunków pomiędzy państwami tworzącymi EWG poprzez ustanowienie wspólnego rynku i stopniowe zbliżanie polityk gospodarczych państw członkowskich. Cele te miały być osiągnięte dzięki zniesieniu ceł, ograniczeń ilościowych i środków o podobnych skutkach w obrocie między państwami członkowskimi, ustanowieniu wspólnej taryfy celnej i polityki handlowej w stosunkach z państwami trzecimi, zniesieniu przeszkód w swobodnym przepływie osób, usług i kapitału etc. Wspólny rynek powinien być ustanowiony stopniowo podczas 12 letniego okresu przejściowego.
Zadania Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej – przyczynianie się do powstania i szybkiego rozwoju przemysłu jądrowego, podwyższenia poziomu życia w państwach członkowskich, rozwoju wymiany z innymi państwami poprzez rozwijanie działalności badawczej i upowszechnienie wiedzy technicznej, ustalenie jednolitych norm bezpieczeństwa dla ochrony sanitarnej ludności i pracowników oraz czuwanie nad stosowaniem tych norm, ułatwianie inwestycji i zapewnienie wykonania podstawowych instalacji niezbędnych do rozwoju energetyki jądrowej.

Zmiany instytucjonalne WE
a) 30 marca 1962 r. – przemianowano Zgromadzenie na PE.
b) Traktat o fuzji – ustanawiał jednolitą Radę i jednolitą Komisję Wspólnot Europejskich, został podpisany w Brukseli 8 kwietnia 1965r., a wszedł w życie 1 lipca 1967r. Komisja zastąpiła komisje w 2 Wspólnotach i Wysoką Władzę EWWiS, Rada zastąpiła odrębne Rady w EWG i EWEA oraz Specjalną Radę Ministrów EWWiS. Wraz z traktatem o fuzji przyjęto Protokół o przywilejach i immunitetach WE oraz Decyzję przedstawicieli rządów państw członkowskich dotyczącą tymczasowego określenia siedziby niektórych instytucji i służb WE.
c) Powstanie Rady Europejskiej – genezę stanowią organizowane w latach 60tych spotkania szefów państw i rządów państw członkowskich WE. Pierwsze z nich odbyło się w Paryżu w 1961r., a regularny charakter zyskały spotkania od 1969r. (od spotkania w Hadze w grudniu 1969r.). Podczas szczytu w Paryżu w grudniu 1974r. określono je mianem Rady Europejskiej i zdecydowano, że będą odbywać się 3 razy w ciągu roku, a funkcję przewodniczącego będzie pełnił szef państwa, w którym odbywa się spotkanie.
Dalsze ustalenia dot. Rady Europejskiej zawarto w Deklaracji Londyńskiej z 30 czerwca 1977r. oraz w Uroczystej Deklaracji o Unii Europejskiej, przyjętej w Stuttgarcie 19 czerwca 1983r.. Rada Europejska była tworem o charakterze politycznym, a do jej zadań należało określanie kierunków rozwoju procesów integracyjnych i politycznych- wytycznych dla działań WE. RE miała też rozważać możliwości poszerzania integracji na nowe dziedziny współpracy państw członkowskich i zajmować wspólne stanowisko w sprawach dotyczących stosunków zagranicznych.
Powszechne wybory do Parlamentu Europejskiego
20 września 1976r. Rada uchwaliła Decyzję 76/787, do której załączono Akt dotyczący wyborów przedstawicieli do PE przez bezpośrednie, powszechne głosowanie. 410 członków PE będzie wybieranych na 5letnią kadencje w drodze bezpośrednich wyborów powszechnych. Pierwsze takie wybory odbyły się 7 i 10 lipca 1979r. Stosowano procedury przewidziane w przepisach krajowych państw członkowskich.
Rozwój terytorialny Wspólnoty Europejskiej
Traktat podpisany 22 stycznia 1972r. – Dania, Irlandia i Wielka Brytania stały się członkami Wspólnot od 1 stycznia 1973r. W Norwegii wynik referendum był negatywny.
Traktat akcesyjny podpisany 28 maja 1979r. – Grecja stała się członkiem od 1 stycznia 1981r.
Traktat o przystąpieniu z 12 czerwca 1985r. – Hiszpania i Portugalia członkami od 1 stycznia 1986r.

JEDNOLITY AKT EUROPEJSKI
Ustalono już na początku lat 70tych, że celem państw członkowskich Wspólnot jest utworzenie Unii Europejskie. W 1975r. przygotowano tzw. raport Tindemansa w sprawie UE. W 1981r. powstał Projekt Aktu Europejskiego (tzw. Plan Genschera- Colombo), na podstawie którego opracowano Uroczystą Deklarację o Unii Europejskiej, uchwaloną 19 czerwca 1983r.
17 lutego 1986r. podpisano w Luksemburgu, przez przedstawicieli 9 państw oraz 28 lutego 1986r. w Hadze przez przedstawicieli pozostałych 3 państw, JEDNOLITY AKT EUROPEJSKI, który wszedł w życie 1 lipca 1987r.
Zmiany instytucjonalne – JAE tworzy prawnomiędzynarodowe podstawy Rady Europejskiej i Europejskiej Współpracy Politycznej, nie określając jednak prawnych powiązań między nimi a WE. Rada Europejska skupia szefów państw i rządów państw członkowskich oraz przewodniczącego Komisji Europejskiej, wspomaganych przez ministrów spraw zagranicznych tych państw i członka KE. Powinna zbierać się co najmniej 2 razy w roku. Europejska Współpraca Polityczna jest realizowana przez ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich z udziałem członka KE, zbierających się do najmniej 4 razy w roku. JAE poszerzył zakres kompetencji Parlamentu Europejskiego w procesie stanowienia prawa przez WE. Została wprowadzona procedura współpracy PE i Rady. PE wyrażał zgodę na przestępowanie nowch państw do WE i stowarzyszenia się z nimi. JAE wzmocnił pozycję KE, która powinna pełnić funkcję kontrolną w ramach procedury współpracy i urzeczywistnienia rynku wewnętrznego, a także przyznał jej większe uprawnienia w sferze wykonawczej, zobowiązując Radę do przekazywania KE kompetencji wykonawczych, wynikających z uchwalonych przez Radę aktów. Zmniejszono liczbę przypadków, w których rada musi podejmować decyzje jednogłośne (z 46 do 17).
JAE zawiera też postanowienia przewidujące utworzenie Sądu Pierwszej Instancji przy Europejskim Trybunale Sprawiedliwości i określa ramy jego funkcjonowania. Sąd utworzono na podstawie decyzji Rady z 24 października 1988r.
Poszerzenie materialnych kompetencji WE
Najważniejsze postanowienie JAE o charakterze materialnym dotyczą ustanowienia rynku wewnętrznego - 31 grudnia 1992r. – jako obszaru bez granic wewnętrznych, na którym zostaje zapewniony swobodny przepływ towarów, usług i kapitału.
W zakresie polityki socjalnej – upoważniono Radę do określania minimalnych wymogów w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników.
JAE tworzył warunki ustanowienia rynku wewnętrznego, poszerzał zakres polityki wspólnotowych i zmierzał do zwiększenia efektywności procesu integracji.

TRAKTAT O UNII EUROPEJSKIEJ
UE miała być kolejnym etapem rozwoju integracji europejskiej. TUE został uzgodniony 11 grudnia 1991r. w Maastricht, a jego podpisanie nastąpiło w Maastricht 7 lutego 1992r. Wszedł w życie 1 listopada 1993r., 10 miesięcy później niż zakładano w związku z negatywnym wynikiem pierwszego referendum w Danii.
Na mocy traktatu ustanowiono UE i określono jej podstawowe cele. UE nie zastępowała WE, ukształtowano ją jako strukturę współpracy odmienną od tradycyjnych organizacji międzynarodowych i nie nadano jej podmiotowości w prawie międzynarodowym.
Celem UE  było zapewnienie trwałego i zrównoważonego postępu gospodarczego i społecznego oraz ustanowienie Unii Gospodarczej i Pieniężnej. Miała też realizować Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa, obejmującą ukształtowanie Wspólnej Polityki Obronnej oraz rozwijać współpracę w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, a także wzmacniać ochronę praw i interesów obywateli  państw członkowskich poprzez wprowadzenie obywatelstwa Unii Europejskiej. UE stanowiła konstrukcję oparta na 3 filarach:
I – trzy Wspólnoty Europejskie
II – Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa
III – Współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.
Traktat z Maastricht wzmocnił pozycję PE, który uzyskał większe kompetencje w procesie stanowienia prawa. Wprowadzona została procedura współdecydowania, w ramach której uchwalane są wspólne akty PE i Rady, w PE może zablokować przyjęcie aktu przez radę. Zwiększono liczbę przypadków wyrażania zgody przez PE na uchwalenie przez Radę aktu prawnego. Przyznano PE uprawnienia do zatwierdzania członków KE i jej przewodniczącego. Przedłużono kadencję KE i zmieniono tryb jej powoływania. W Radzie zwiększono liczbę spraw podejmowanych większością kwalifikowaną w miejsce jednomyślności. Traktat stworzył prawne podstawy funkcjonowania Sądu Pierwszej Instancji, ustalając jego kompetencje do orzekania w niektórych rodzajach spraw lub postępowaniach. Przewidziano utworzenie nowych organów: Rzecznik Praw Obywatelskich, Komitet Regionów, Komitet Ekonomiczno – Finansowego, Europejski Bank Centralny, Komitet Koncyliacyjny i komitety śledcze. W TUE zawarto postanowienia dotyczące Rady Europejskiej. Nie przyznano jej jednak statusu instytucji. Postanowiono, że RE, składająca się z szefów państw lub rządów Państw członkowskich i przewodniczącego KE, powinna stymulować rozwój UE i ustalać wytyczne jej polityki.
Zmiany w prawie materialnym  - poszerzono obszar działania EWG, co znalazło też odzwierciedlenie w zmianie jej nazwy na Wspólnotę Europejską. Nowymi dziedzinami współpracy w ramach WE stały się: infrastruktura transeuropejska, kultura, ochrona zdrowia, ochrona konsumenta, edukacja, szkolenie zawodowe. Uzupełniono postanowienia dotyczące polityki społecznej, badań i rozwoju technicznego oraz ochrony środowiska. TUE przewidywał możliwość przenoszenia pewnych materii objętych II i III filarem do I filaru, czyli ich uwspólnotowienia. Proces rozwoju integracji mógł być realizowany z wykorzystaniem klauzul rewizyjnych (ogólnej i szczególnych) w dziedzinie prawa pierwotnego oraz w ramach klauzuli dynamizującej (procedura kładki) na płaszczyźnie prawa pochodnego, stanowionego przez instytucje wspólnotowe.

USTANOWIENIE UNII GOSPODARCZEJ I PIENIĘŻNEJ
Etapy ustanowienia
1) 1 lipca 1990r. do 31 grudnia 1993r. – zniesienie ograniczeń w przepływie kapitału, wzmocnienie koordynacji polityki gospodarczej poszczególnych państw i zintensyfikowanie współpracy narodowych banków centralnych.
2) 1 stycznia 1994r. – 31 grudnia 1998r. – dążono do ograniczenia nadmiernych deficytów budżetowych w państwach członkowskich, zmniejszania inflacji i zadłużenia państw oraz wyrównywania poziomu gospodarczego UE. Powołano do życia Europejski Instytut Walutowy (rozpoczął działanie 1 stycznia 1994r.), którego głównym zadaniem było przygotowanie trzeciego etapu tworzenia UGiP. Ustalono też kryteria konwergencyjne, których spełnienie jest warunkiem zakwalifikowania państwa do UGiP.
3) 1  stycznia 1999r. – 1 stycznia 2002r. Euro uzyskało status waluty obowiązującej obok walut narodowych państw uczestniczących w UGiP. Euro było wprowadzane zgodnie z harmonogramem, ustalonym podczas szczytu RE w Madrycie w grudniu 1995r., przewidującym trzy fazy A,B,C (faza C zaczęła się 1 stycznia 2002r. kiedy euro zastąpiło waluty narodowe państw należących do UGiP). Powołano do życia Europejski Bank Centralny, który zastąpił Europejski Instytut Walutowy, oraz Europejski System Banków Centralnych, obejmujący EBC i centralne banki narodowe.

ROZWÓJ INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ W LATACH DZIEWIĘDZIESIĄTYCH
Na podstawie traktatu z 24 czerwca 1994r. Austria, Finlandia i Szwecja stały się 1 stycznia 1995r. członkami UE (kolejne negatywne referendum w Norwegii). Powołana została Konferencja Międzyrządowa.
Konferencja rozpoczęła się 27 marca 1996r., a jej celem było osiągnięcie dalszego postępu w procesie integracji i dostosowanie instytucji do poszerzenia UE. Prace koncentrowały się wokół trzech grup problemów: zbliżenia UE do jej obywateli, przeprowadzenia zmian instytucjonalnych, zwiększenia efektywności zewnętrznych działań UE. Opracowano projekt traktatu, który został przyjęty przez RE w Amsterdamie w dniach 16-17 czerwca 1997r. 2 października 1997r. podpisano Traktat Amsterdamski zmieniający TUE, traktaty ustanawiające WE i niektóre odnośne akty. Wszedł on w życie 1 maja 1999r.

Postanowienia Traktatu Amsterdamskiego
Zwiększono rolę PE w powoływaniu członków KE oraz ustalono maksymalna liczbę członków PE – nie powinna ona przekroczyć 700 deputowanych, niezależnie od liczby państw członkowskich. Uproszczono procedury decyzyjne z udziałem PE, szczególnie współdecydowania. Ograniczono stosowanie procedury współpracy tylko do praw UGiP, zastępując ją w innych dziedzinach procedurą współdecydowania. Wzrosła rola PE w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, zwłaszcza przeniesionych do filaru o charakterze ponadnarodowym.
Zmiany dotyczące KE odnoszą się do sposobu jej powoływania – wzrosła w nowym trybie nie tylko rola PE, ale także przewodniczącego KE, który może wpływać na orientację polityczną KE.
Przyznano nowe kompetencje ETS, zmieniono też niektóre uregulowania dotyczące orzeczeń wstępnych oraz przyznano rzecznikom generalnym prawo do udziału w wyborze przewodniczącego ETS.
Na postawie TA poszerzono kompetencje Komitetu Regionów, wprowadzając obowiązek konsultowania się z nimi w sprawach socjalnych, zatrudnienia, opieki zdrowotnej, ochrony środowiska, funduszy socjalnych, szkolenia zawodowego i transportu.
Zmiany w ramach Ii i II filaru UE.
Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa staje się w coraz większym stopniu domeną UE, a do jej celów włączono ochronę integralności UE. Nowym instrumentem stosowanym w II filarze uczyniono wspólne strategie. Ustanowiono też Wysokiego Przedstawiciela do spraw WPZiB. Niektóre sprawy należące dotychczas do III filaru uwspólnotowiono na mocy TA. W ramy WE został włączony dorobek Schengen.
Wiele miejsca poświęcono problematyce społecznej. W dziedzinie zatrudnienia zobowiązano państwa do przygotowania strategii i ustanowiono system sprawozdań dotyczących polityki zatrudnienia.
TA postanowił o ściślejszej współpracy państw, gdy w inny sposób nie można osiągnąć celów traktatowów. TA zapoczątkował proces uproszczenia i konsolidacji podstaw traktatowych WE i UE.

TRAKTAT NICEJSKI
Ustanowiony wobec niewystarczalności TA wobec czekającego UE rozszerzenia. Zwołano więc Konferencję Międzyrządowa, która miała się zająć sprawami nieuregulowanymi w TA.
Konferencja międzyrządowa 2000
Rozpoczęła się 14 lutego 2000 r., a zakończyła się przyjęciem tekstu traktatu podczas spotkania Rady Europejskiej w Nicei w grudniu 2000r. 11 grudnia przyjęto wstępną wersję Traktatu Nicejskiego. 30 stycznia 2001r. opublikowano w Brukseli tekst TN zmieniający TUE, traktaty ustanawiające WE oraz niektóre związane z nimi akty prawne. TN został podpisany w Nicei 26 lutego 2001r., a wszedł w życie 1 lutego 2003r.
Składa się z preambuły i dwóch części. W pierwszej części zawarto poprawki wnoszone do TUE, TWE, TEWEA, TEWWiS, a także Protokołu w sprawie Statutu ESBC i EBC oraz Protokołu w sprawie przywilejów i immunitetów WE. Część druga zawiera postanowienia przejściowe i końcowe.
Do Tn dołączono 4 protokoły:
1) W sprawie poszerzenia UE
2) W sprawie Statutu TS
3) O skutkach finansowych wygaśnięcia TEWWiS oraz o Funduszu Badawczym Węgla i Stali
4) W sprawie artykułu 67 Traktatu Ustanawiającego WE.
Postanowienia traktatu
Określono zasady dotyczące ustalania składu KE (ostateczne decyzje podejmie w tym zakresie działająca na zasadzie jednomyślności Rada UE), uzgodniono nowy system ważenia głosów w Radzie UE, rozszerzono zakres głosowania większością kwalifikowaną. Dokonano alokacji miejsc w PE, Trybunale Obrachunkowym, Komitecie Regionów i Komitecie Ekonomiczno- Społecznym. Przeprowadzono istotną reformę organów sądowych, polegającą w szczególności na rozgraniczeniu jurysdykcji ETS i SPI oraz umożliwiono kontynuowanie tej reformy na drodze uproszczonej procedury.
Na podstawie TN ustanowiono też nowe organy: Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa, Europejski Wydział Współpracy Sądowej i Europejską Sieć Sądową oraz Komitet Ochrony Socjalnej.
Inne zmiany przewidziane w TN dotyczą ściślejszej współpracy (która uzyskuje ujednoliconą nazwę – wzmocnionej współpracy), nowelizacji art. 7 TUE i WPZiB.
W wypadku wzmocnionej współpracy zwiększono rolę KE i PE w procedurze jej ustanawiania, a także znacznie ograniczono możliwość zablokowania decyzji o jej podjęciu przez jedno państwo członkowskie powołujące się na ważny interes narodowy.
Przewidywana w TN nowelizacja art. 7 TUE polega na wprowadzeniu i uregulowaniu procedury poprzedzającej podjęcie przez Radę decyzji w sprawie uznania państwa członkowskiego winnym poważnego i trwałego naruszenia zasad określonych w art. 6 ust. 1 TUE (zasad wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności oraz państwa prawa). Procedura wdrażania w wypadku wyraźnego niebezpieczeństwa takiego naruszenia obejmuje: złożenie wniosku przez jedną trzecią państw członkowskich lub PE, bądź KE, przesłuchanie danego państwa, podjęcie decyzji przez Radę większością 4/5 państw członkowskich za zgodą PE, skierowanie zalecenia do danego państwa.
W dziedzinie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa zmiany dotyczą wyłączenia postanowień odnoszących się do Unii Zachodnioeuropejskiej z art. 17 TUE, wprowadzenia procedury podejmowania decyzji większością kwalifikowaną głosów przy mianowaniu specjalnych przedstawicieli ds. WPZiB, ustalenia przypadków, w których możliwe będzie głosowanie większościowe w odniesieniu do zawierania porozumień międzynarodowych w sprawie WPZiB z państwami lub organizacjami międzynarodowymi.

TRAKTAT LIZBOŃSKI
13 GRUDNIA 2007R. PRZYWÓDCY PAŃSTW UE PODPISALI TRAKTAT LIZBOŃSKI I TYM SAMYM ZAKOŃCZYLI kilkuletnie dyskusje na temat spraw instytucjonalnych.
Zgodnie z uzgodnionym w Brukseli mandatem negocjacyjnym dla Konferencji Międzyrządowej, traktat lizboński nie uchyli dotychczas obowiązujących traktatów, a jedynie wprowadzi do nich odpowiednie rewizje. Wprowadza m.in.:
o Większe znaczenie Parlamentu Europejskiego: Parlament Europejski, wybierany w wyborach bezpośrednich przez obywateli UE, zostanie wyposażony w istotne nowe kompetencje w dziedzinie prawodawstwa unijnego, budżetu i umów międzynarodowych. Rozszerzenie zakresu stosowania procedury współdecyzji zapewni Parlamentowi Europejskiemu pozycję równorzędną z Radą (reprezentującą państwa członkowskie) przy przyjmowaniu zdecydowanej większości unijnych aktów prawnych.
o Unii Europejskiej zostanie nadana osobowość prawna; zlikwidowana zostanie Wspólnota Europejska (jej następcą prawnym będzie Unia). W związku z tym nazwa TWE zostanie zmieniona na Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Zniesiony zostanie także system filarowy, jednak pewne odrębności dawnego II i III filaru zostaną zachowane.
o Traktat likwiduje rotacyjne, półroczne przewodzenie w Radzie Europejskiej kolejno przez szefów państw i rządów krajów UE i ustanawia stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej wybieranego na 2,5 letnią kadencję. Zmienia się również sposób przewodniczenia w Radzie Unii Europejskiej, które wraz z wejściem w życie Traktatu ma trwać 18 miesięcy i być sprawowane wspólnie przez 3 kraje członkowskie.
o Nicejski system głosowania większością kwalifikowaną w Radzie Unii Europejskiej będzie obowiązywać do 31 października 2014r. Później wprowadzony będzie nowy system głosowania podwójną większością (55% państw reprezentujących co najmniej 65% ludności Unii), ale do 31 marca 2017r. każde państwo będzie mogło zażądać powtórzenia danego głosowania, zgodnie z nicejskim systemem głosów ważonych.
o Od 2017r. będzie obowiązywać wyłącznie system podwójnej większości, jednak traktat lizboński ma wprowadzić także mechanizm bezpieczeństwa, podobny do kompromisu z Joaniny: jeśli grupie członków Rady nie wystarczy głosów do zablokowania określonej uchwały, będą mogły mimo to odwlekać podjęcie decyzji w tej sprawie. Warunkiem będzie odpowiednia wielkość tej grupy (do 2017r.: kraje reprezentujące co najmniej 75% ludności lub 75% liczby państw niezbędnych do utworzenia mniejszości blokującej; od 2017r.: 55% ludności lub 55% liczby państw niezbędnych do utworzenia mniejszości blokującej). Projekt traktatu mówi o możliwości odwlekania podjęcia decyzji przez "rozsądny czas".
o Większe zaangażowanie parlamentów krajowych: parlamenty narodowe zyskają większe możliwości udziału w pracach UE, w szczególności dzięki nowemu mechanizmowi gwarantującemu, że UE będzie podejmować działania jedynie, jeżeli na szczeblu unijnym można osiągnąć lepsze wyniki (zasada pomocniczości). Większa rola parlamentów narodowych i Parlamentu Europejskiego wpłynie na wzmocnienie demokracji i legitymacji władzy w UE.
o Większy wpływ obywateli: dzięki inicjatywie obywatelskiej milion obywateli z różnych państw członkowskich będzie mógł zwrócić się do Komisji o przedłożenie nowego wniosku legislacyjnego.
o Wystąpienie z Unii: w traktacie lizbońskim po raz pierwszy wyraźnie przewidziano możliwość wystąpienia z Unii.
o Traktat ustanawia urząd stałego przewodniczącego Rady Europejskiej wybieranego na okres dwóch i pół roku, wprowadza bezpośredni związek pomiędzy wyborem przewodniczącego Komisji Europejskiej a wynikami wyborów do PE, przewiduje nowe przepisy w zakresie składu Parlamentu Europejskiego oraz mniejszego składu Komisji oraz określa bardziej przejrzyste zasady w zakresie wzmocnionej współpracy i przepisów finansowych.
o Traktat lizboński nadaje prawny charakter Karcie Praw Podstawowych, będącej zbiorem fundamentalnych praw człowieka. Kartę zaakceptowały wszystkie kraje UE z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Polski, które zastrzegły ograniczenie jej ochrony dla swoich obywateli poprzez zapisy w protokole 7 zw. protokołem brytyjskim.

Na podstawie:
1. Barcz J., Kawecka-Wyrzykowska E., Michałowska-Gorywoda K., Integracja europejska, Wyd. Wolters Kluwer Polska 2007.
2. Czachór Z., Zmiany i rozwój w systemie Unii Europejskiej po Traktacie z Maastricht, Wyd. Atla2, Wrocław 2004.
3. Popowicz K., Dynamika integracji europejskiej, Wyd. SGH, Warszawa 2004.
4. Przyborowska-Klimczak, Prawne aspekty procesu integracji europejskiej – rys historyczny, [w:] Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe. Prawo materialne i polityki, pod. red. J. Barcza, wydanie II, Warszawa 2006, s. 24-50.
5. J. Barcz, Charakter prawny i struktura Unii Europejskiej. Pojęcie Prawa Unii, [w:] Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe. Prawo materialne i polityki, pod. red. J. Barcza, wydanie II, Warszawa 2006, s. 51-74.


GENEZA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

- współczesna koncepcja integracji wywodzi się z międzywojennego Ruchu Paneuropejskiego zainicjowanego przez Richarda Cuodenhove-Kaleri’ego jako odrębnej struktury między bolszewicką Rosją a nowoczesną masową cywilizacją Europy
- inicjatywa Jeana Monneta ponadnarodowej nacjonalizacji niemieckiego i francuskiego przemysłu stalowego i górniczego (1944) i rola Planu Marshalla (14 mld dolarów dla Europy Zachodniej do 1947 r.) – OEEC
- powstanie unii celnej krajów Beneluxu – 5.09.1944 r.
- postulat Churchila o powołanie Stanów Zjednoczonych Europy – 19.09.1946 r.
- Kongres Europejski w Hadze 1948 i powołanie pozarządowego Ruchu Europejskiego na rzecz integracji
- 5.05.1949 r. – powstanie Rady Europy
- Plan Roberta Schumana zakładający utworzenie EWWIS
• Traktat Paryski – 18.04.1951 – Paryż – Niemcy, Francja, Włochy, Belgia, Holandia, Luksemburg
• wszedł w życie 25.07.1952 na okres 50 lat
•  główne organy EWWIS – Wysoka Władza (9 funkcjonariuszy na 6 lat, kompetencje wykonawcze), Specjalna Rada Ministrów (przedstawiciele państw założycieli, kompetencje prawodawcze), Wspólne Zgromadzenie (78 deputowanych, klucz narodowy), Trybunał Sprawiedliwości (7 sędziów wybieranych na 6 lat)
- Europejska Wspólnota Obronna – koncepcja 08.1950 r. – podpisano traktat, ale nie został ratyfikowany przez Francję; utworzenie armii europejskiej, współpraca w polityce bezpieczeństwa
- Europejska Wspólnota Polityczna – plan Schumana, Francja nie zgodziła się na ratyfikację; Jednolity Akt Europejski – Europejska Współpraca Polityczna – ministrowie spraw zagranicznych
- 23.10.1954 r. – Paryż – Unia Zachodnioeuropejska o charakterze obronnym; TUE – wcielona do II filaru
- 1955 r. – konferencja w Messynie – decyzja o utworzeniu2 Wspólnot
- 25.03.1957 r. – TEWG i TEWEA + konwencja o niektórych wspólnych instytucjach – Zgromadzenie, Trybunał Sprawiedliwości, Komitet Ekonomiczno-Społeczny

TRAKTAT EWG – CELE EWG
- popieranie harmonijnego rozwoju działalności gospodarczej Wspólnoty
- promowanie stałego rozwoju gospodarczego Wspólnoty i stabilizacji gospodarek państw członkowskich
- dążenie do systematycznego i szybkiego podnoszenia poziomu życia
- stopniowe zbliżanie polityk gospodarczych państw członkowskich w celu utworzenia wspólnego rynku

25.03.1957 r. – Konwencja o niektórych wspólnych instytucjach – Trybunał Sprawiedliwości i Zgromadzenie oraz Komitet Ekonomiczno-Społeczny.
4.01.1960 r. – Sztokholm – utworzenie EFTA – Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu – Austria, Dania, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania, Finlandia, Islandia, Lichtenstein.

FAZY ROZWOJU INTEGRACJI
1. strefa wolnego handlu – zniesienie ograniczeń w obrocie towarów
2. unia celna – 1968 r. – wspólna polityka celna
3. wspólny rynek – liberalizacja przepływu środków produkcji, harmonizacja polityki podatkowej i walutowej, 4 swobody
4. unia gospodarczo-walutowa – wspólny rynek i waluta
5. pełna integracja ekonomiczna i polityczna

OKRES PRZEJŚCIOWY 1.01.1958–31.12.1969
1. tworzenie wspólnego rynku i unii celnej – ustalono, że wspólny rynek powinien zostać ustanowiony podczas 12-letniego okresu przejściowego, etapy:
• likwidacja ceł między członkami – 1.01.1959 r.
• wyrównanie ceł zewnętrznych – 1.01.1961 r.
• urzeczywistnienie unii celnej 1.07.1968 r.
2. tworzenie wspólnej polityki rolnej – program wszedł w życie 30.07.1961 r.; cele WPR była ochrona rolników państw członkowskich przed konkurencją z zewnątrz
3. traktat o fuzji – podpisany 8.04.1965, wszedł w życie 1.07.1967 r. – utworzenie wspólnej Rady i Komisji Wspólnot Europejskich
4. kryzys w EWG w 1965 r. i tzw. kompromis luksemburski – polityka „pustego krzesła” prowadzona przez Francję, doprowadziło to do kompromisu luksemburskiego – 01.1966 r. – gdy w podjęciu decyzji potrzebna jest większość, a decyzja dotyczy żywotnych interesów państwa członkowskiego, to prowadzone są negocjacje do osiągnięcia kompromisu – jednomyślności
5. wnioski o przyjęcie do EWG
• w 1961 wnioski złożyły Wielka Brytania, Dania, Irlandia, a w 1962 Norwegia – veto Francji
• drugi wniosek te państwa złożyły w 1967 r. – członkostwo w EWG od 1.01.1973 r. uzyskały Dania, Irlandia i Wielka Brytania, Norwegowie w referendum odrzucili przystąpienie do EWG

I FAZA ROZSZERZENIA WSPÓLNOTY – LATA 70-te – TZW. EPOKA SKLEROZY EUROPEJSKIEJ
1. Traktat luksemburski – traktat budżetowy – 22.04.1970 r. – wspólnoty miały własne budżety i własne dochody – wpływy z ceł i opłat; absolutorium budżetowe
2. Europejski wąż walutowy – powołany na podstawie planu Pierra Wernera z 1970 r., w 1972 r. – ustalenie ram dla wahań kursów walut państw członkowskich (2,25%), a po kryzysie w 1992 r. 15%; obecnie jest częścią Europejskiego Systemu Walutowego
3. Rada Europejska – od 1974 r.; JAE opisuje jej funkcjonowanie – TUE art. 4; początkowo były 3 spotkania, od 2004 r. spotkania tylko w Brukseli; 10-11.03.1975 r. – pierwsze spotkanie Rady Europejskiej w Dublinie
4. decyzja Rady z 1976 r. o bezpośrednich wyborach do Parlamentu Europejskiego
5. 1975 r. – powołano Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
6. 22.07.1975 r. – drugi traktat budżetowy
• Parlament – wyraża Komisji absolutorium z wykonania budżetu na wniosek Rady
• Zwiększenie uprawnień Parlamentu
7.  18.10.1977 r. – decyzja Rady – powołano Trybunał Obrachunkowy

II FAZA ROZSZERZENIA WSPÓLNOTY – KONIEC LAT 70-te i LATA 80-te
1. utworzenie Europejskiego Systemu Walutowego i ecu na posiedzenie Rady Europejskiej w 1978 r. – 3 elementy: ecu, tzw. mechanizm kursowy oraz infrastruktura wsparcia kredytowego operacji interwencyjnych; funkcjonował w latach 1979-1998
2. 7 i 10.07.1979 r. – pierwsze bezpośrednie wybory powszechne do Parlamentu – 5 lat kadencji, 410 deputowanych
3. do EWG przystąpiła Grecja od 1.01.1981 raz Hiszpania i Portugalia od 1.01.1986 r.

III FAZA ROZSZERZENIA
1. Traktat o utworzeniu Unii Europejskiej – Maastricht, podpisany 7.02.1992 r., wszedł w życie 1.11.1993 r.
2. od 1.01.1995 do UE przystąpiły Finlandia, Austria i Szwecja
3. na szczycie Rady Europejskiej w Kopenhadze – 21-22.06.1993 r. – przyjęto listę kryteriów politycznych i gospodarczych, stanowiących wstępny warunek wszczęcia procesu negocjacyjnego z krajami Europy Środkowo-Wschodniej kandydującymi do członkostwa
4. Traktat o Europejskim Obszarze Gospodarczym – podpisany 2.05.1992 r. w Oporto, wszedł w życie 1.01.1994 r.; zawarty między WE a EFTA, opierał się na swobodach przepływu, łoży na unijny Fundusz Spójności, umowa nie obejmuje liberalizacji w obrocie artykułami rolnymi i rybołówstwa

IV FAZA ROZSZERZENIA
1. od 1.05.2004 r. – 10 nowych państw: Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa , Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry – negocjacje od 03.04.1998 r. do 13.04.2002 r. – szczyt w Kopenhadze; grupa luksemburska: Czechy, Cypr, Estonia, Polska, Słowenia, Węgry; grupa helsińska: Litwa, Łotwa, Malta, Słowacja, Bułgaria, Rumunia

PODSTAWY PRAWNE ROZSZERZENIA
• Traktat o utworzeniu EWG – 1957 r. – formuła otwarta EWG
• Traktat o UE – 1992 r. – art. 49 TUE – wniosek – gospodarka rynkowa
• Szczyt UE w Kopenhadze –1993 r. – kryteria polityczne, ekonomiczne.
• Biała Księga – „Przygotowanie krajów stowarzyszonych od integracji” – 1993 r. – określenie najistotniejszych działań przystosowawczych dla krajów kandydujących
• Agenda 2000–1997 – ustanowienie finansowej pomocy dla państw kandydujących; rozpoczęcie rokowań

JEDNOLITY AKT EUROPEJSKI
- podpisany 17.02.1986 r. w Luksemburgu i 28.02.1986 r. w Hadze
- wszedł w życie 1.07.1987 r.
- zniesiono zasadę jednomyślności przy podejmowaniu decyzji przez Radę, wprowadzono większość kwalifikowaną
- dążenie do utworzenia rynku wewnętrznego, przekształcenie stosunków w UE
- do 31.12.1992 r. – utworzenie wspólnego jednolitego rynku wewnętrznego – swobodne przepływy
- zwiększenie uprawnień Parlamentu – wprowadzono obowiązek współpracy – procedura współpracy Parlament-Rada UE
- rozszerzono sprawy wymagające większości kwalifikowanej w decyzjach podejmowanych przez Radę UE
- stworzono podstawy prawne dla działania Rady Europejskiej, Europejskiej Współpracy Politycznej, Sądu Pierwszej Instancji – 1.01.1989 r.

TRAKTAT Z MAASTRICHT
- podpisany 7.02.1992 r. w Maastricht
- wszedł w życie 1.11.1993 r.
- F. Mitterand i H. Kohl – idea przekształcania całości stosunków w UE
- dwa postulaty: działań federacyjnych i ścisłej współpracy
- Dania – preferencje – polityka walutowa, militarna, socjalna
- Art. 49 – członkostwo – wniosek rynkowa gospodarka, demokratyczne rządy
- Regulacje:
• art. 1 – ustanowienie UE
• art. 2 – cele UE
• art. 3-5 – instytucje – Parlament, Rada, Komisja, Trybunał Sprawiedliwości, Trybunał Obrachunkowy
• art. 6 – zasady UE – subsydiarność
• wzrost znaczenia Parlamentu – procedura współdecydowania
• kwestia współpracy politycznej: wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych
• ustanawia obywatelstwo Unii

TRAKTAT AMSTERDAMSKI – TWE
- podpisany 2.10.1997 r.
- wszedł w życie 1.05.1999 r.
- modyfikacja Maastricht
- główny cel – osiągnięcie dalszego postępu w procesie integracji i dostosowanie instytucji do poszerzenia UE
- główny cel miał być realizowany przez cele traktatu:
• wypracowanie reform instytucjonalnych
• zbliżenie Wspólnot do obywateli
• dookreślenie zasady subsydiarności – Protokół o Stosowaniu Zasady Subsydiarności i Proporcjonalności – stosowanie zasady subsydiarności nie może naruszać integralności prawa wspólnotowego, równowagi instytucjonalnej oraz relacji między prawem wspólnotowym a prawem krajowym; podejmowanie wspólnych działań – warunki: zagrożenie ma aspekt ponadnarodowy i nie może być rozwiązane w skuteczny sposób przez jedno lub kilka państw, brak działań na szczeblu narodowym lub na szczeblu Wspólnoty stanowi naruszenie zobowiązań traktatów, działania na poziomie Wspólnoty są korzystniejsze z uwagi na rozmiar i efekty
- dokonał modyfikacji filarów UE:
• zadania, które wcześniej w ramach II filaru wykonywane były przez poszczególne państwa członkowskie przeniesiono na poziom UE – chodzi tutaj o pomoc humanitarną, akcje ratownicze, zadania utrzymywania pokoju czy zadanie przywracania pokoju
• wzrost znaczenia Rady Europejskiej na obszarze II filaru, która upoważniona została – wprawdzie na zasadzie jednomyślności – do określania wspólnej strategii w tych wszystkich obszarach, w których interesy państw członkowskich są zbieżne – wprowadzenie tzw. konstruktywnego wstrzymania się od głosu oraz przyjęcie procedury głosowania kwalifikowanego nad wspólnymi działaniami i stanowiskami
• znaczną część spraw z Tytułu VI TUE przeniesiono z obszaru III filaru do filaru I – dotyczy to przede wszystkim kontroli wizowych, zewnętrznych kontroli granicznych, polityki azylowej i imigracyjnej
• wprowadzenie obywatelstwa Unii – art. 17-22 TWE
• rozszerzono zakres kognicji ETS o te obszary, które zostały przeniesione z III filaru do TWE
• jednoznaczne określenie instytucji UE: Parlament, Rada, Komisja, ETS, Trybunał Obrachunkowy

TRAKTAT NICEJSKI
- wynegocjowany 7-11.12.2000 r.
- podpisany 26.02.2001 r.
- wszedł w życie 1.02.2003 r.
- cele:
• przygotowanie instytucji UE do poszerzenia o 12 nowych państw
• ustalenie podziału głosów w Radzie – 345 głosów
• zwiększenie ilości spraw (do 80%), w których decyzje są podejmowane większością kwalifikowaną
• odejście od prawa veta – polityka migracyjna od 2004, fundusze strukturalne od 2007 r.
• reforma Parlamentu – 732 deputowanych
• reforma Komisji – 1 komisarz dla państwa
• proklamowanie Karty Praw Podstawowych – zbiór praw człowieka i swobód obywatelskich – 10.2000 r.

Na podstawie:
1. Barcz J., Kawecka-Wyrzykowska E., Michałowska-Gorywoda K., Integracja europejska, Wyd. Wolters Kluwer Polska 2007.
2. Czachór Z., Zmiany i rozwój w systemie Unii Europejskiej po Traktacie z Maastricht, Wyd. Atla2, Wrocław 2004.
3. Popowicz K., Dynamika integracji europejskiej, Wyd. SGH, Warszawa 2004.