System instytucjonalny Wspólnot Europejskich

System instytucjonalny Wspólnot Europejskich opiera się na pięciu głównych instytucjach: Parlamencie Europejskim, Komisji Europejskiej, Radzie Unii Europejskiej, Trybunale Sprawiedliwości, Europejskim Trybunale Obrachunkowym oraz organach pomocniczych: Komitecie Regionów, Komitecie Ekonomiczno-Społecznym, Europejskim Banku Centralnym, Europejskim Banku Inwestycyjnym. Szczególną pozycję zajmuje Rada Europejska, organ nie posiadający statusu instytucji WE, lecz formalnie odgrywający pierwszorzędną rolę we współpracy pomiędzy państwami członkowskimi.


Parlament Europejski

Obecny Parlament Europejski (PE) wywodzi się ze Zgromadzenia Parlamentarnego Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Na mocy układu w sprawie fuzji instytucji Wspólnot Europejskich powstało Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne, którego nazwę zmieniono w 1962 r. na Parlament Europejski. Do 1979 r. deputowani Parlamentu Europejskiego byli delegowani przez parlamenty narodowe państw członkowskich według ustalonego klucza, natomiast począwszy od 1979 r. są oni wybierani w wyborach powszechnych i bezpośrednich, przeprowadzanych we wszystkich państwach członkowskich w tym samym lub zbliżonym terminie. Kadencja Parlamentu trwa pięć lat.

W Parlamencie Europejskim zasiada obecnie 785 deputowanych. Liczba miejsc w Parlamencie przypadająca na poszczególne kraje członkowskie zależy m.in. od liczebności ich społeczeństw. Na mocy Traktatu Nicejskiego uzgodnionego podczas szczytu UE w grudniu 2000 r. najwięcej posłów mają Niemcy - 99. Liczba posłów pozostałych państw członkowskich wynosi kolejno: Wielka Brytania, Francja i Włochy - po 78, Hiszpania i Polska - po 54, Rumunia 35, Holandia - 27, Belgia, Grecja, Węgry i Portugalia - po 24, Szwecja - 19, Austria i Bułgaria- 18, Dania, Słowacja i Finlandia - po 14, Litwa i Irlandia - po 13, Łotwa - 9, Słowenia - 7, Luksemburg, Estonia i Cypr - po 6 oraz Malta - 5.

Z biegiem czasu zakres uprawnień Parlamentu Europejskiego został wyraźnie rozszerzony, co jest postrzegane jako zwrot w kierunku demokratyzacji procesów integracyjnych w Europie. Obecne kompetencje Parlamentu można podzielić na trzy grupy:

  1. uprawnienia w procesie legislacyjnym,
  2. uprawnienia budżetowe,
  3. uprawnienia kontrolne.

Parlamentowi Europejskiemu nie przysługuje prawo do inicjatywy legislacyjnej, natomiast współpracuje on z Radą UE i Komisją Europejską przy ustanawianiu prawa wspólnotowego w ramach procedury współdecydowania, procedury konsultacji i opiniowania.
Uprawnienia budżetowe PE to przede wszystkim akceptacja ostatecznego projektu budżetu, prawo do ustalania tzw. wydatków nieobligatoryjnych (nie wynikających ze zobowiązań traktatowych UE) oraz udzielanie Komisji Europejskiej absolutorium z wykonania budżetu.

Ogólne uprawnienia kontrolne PE odnoszą się do całości prac Komisji Europejskiej, która ma obowiązek zdawać Parlamentowi doroczny raport z działalności Wspólnot. Przysługuje mu również prawo wystąpienia z wnioskiem o wotum nieufności wobec Komisji Europejskiej, a jego przyjęcie większością dwóch trzecich głosów parlamentarzystów, nakłada na Komisję obowiązek podania się kolegialnie do dymisji. Siedzibą PE jest Strasburg, chociaż niektóre jego sesje odbywają się w Brukseli, a Sekretariat Parlamentu mieści się w Luksemburgu. Parlamentarzyści są zorganizowani nie w grupy narodowościowe, ale - zgodnie ze swymi orientacjami politycznymi - w grupy (frakcje) polityczne. Bieżąca praca posłów toczy się w ramach komitetów przedmiotowych. Parlament może także powoływać podkomisje, komisje tymczasowe i komisje śledcze. Działalnością Parlamentu Europejskiego kieruje Prezydium składające się z wybieranego przez posłów na okres dwóch i pół roku przewodniczącego, 14 wiceprzewodniczących, a także pięciu Kwestorów. Obecnie Przewodniczącym Parlamentu Europejskiego jest Josep Borrel Fontelles. Decyzje Parlamentu zapadają na zasadzie absolutnej większości oddanych głosów, o ile nie zostało to inaczej przewidziane w traktacie. Parlament Europejski jest jedyną instytucją wspólnotową, która obraduje na forum publicznym. Debaty, opinie oraz rezolucje są publikowane w "Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej".


Komisja Europejska

Komisja Europejska jest organem wspólnotowym, który reprezentuje interesy UE. Składa się z 25 komisarzy (po 1 z poszczególnych krajów), mianowanych na 5 lat. W realizacji przyznanych jej uprawnień posiada dużą samodzielność, co objawia się między innymi tym, że nie musi uznawać instrukcji jakiegokolwiek państwa członkowskiego. Komisja Europejska ma charakter ponadnarodowy. Posiada pełnię inicjatywy legislacyjnej, jest wykonawcą ustaw wspólnotowych, decyduje w sprawach określonych przez traktaty. Jest odpowiedzialna politycznie przed Parlamentem Europejskim. Duże znaczenie odgrywa przewodniczący. I tak np. W. Hallstein (1958-68) ukształtował w dużej mierze jej ponadnarodowy charakter, J. Delors (1985-94) przyczynił się do zintensyfikowania prac nad tworzeniem Unii Europejskiej i jej rozszerzaniem o kolejne kraje. Obecnie na czele Komisji Europejskiej stoi Jose Manuel Barroso.
Najważniejszymi uprawnieniami Komisji są:
  1. prawo do inicjatywy ustawodawczej - najważniejsze prawo Komisji, która posiada je jako jedyna w zakresie polityki Wspólnot;
  2. kontrola nad stosowaniem prawa wspólnotowego;
  3. kompetencje wykonawcze - wydawanie aktów prawnych, zarządzanie funduszami (szczególnie funduszami strukturalnymi) oraz dbanie o wykonanie budżetu;
  4. w zakresie stosunków zewnętrznych: reprezentowanie Wspólnoty wobec państw trzecich lub organizacji międzynarodowych, negocjowanie umów z państwami bądź organizacjami międzynarodowymi po uzyskaniu zgody Rady Unii Europejskiej.

Komisja działa kolegialnie, tzn. decyzje podejmowane są przez komisarzy wspólnie, podobnie jak i odpowiedzialność za nie jest kolegialna. Poszczególni członkowie Komisji mogą być odwoływani przez rządy państw, które ich wyznaczyły bądź przez Trybunał Sprawiedliwości. Pod względem administracyjnym KE składa się z 24 dyrekcji generalnych (te z kolei z dyrekcji, a następnie wydziałów, których zwykle jest kilka), oraz wyspecjalizowanych komórek (tzw. służb), jak np. Służba Prawna, Służba Rzeczników, Biuro Publikacji Oficjalnych Wspólnot Europejskich. Bardzo istotną rolę pełni Sekretariat Generalny, którego zadaniem jest przede wszystkim koordynacja prac wszystkich dyrekcji generalnych. Warto zauważyć, iż Komisja odgrywa ważną rolę w procesji negocjacji akcesyjnych, które toczą się w tzw. obszarach negocjacyjnych.


Rada Unii Europejskiej

Rada Unii Europejskiej jest głównym organem decyzyjnym UE. Podobnie jak Parlament Europejski, Rada została powołana w latach 50. na mocy traktatów założycielskich. Reprezentuje ona państwa członkowskie, a w jej obradach uczestniczy jeden minister z każdego rządu narodowego Poszczególni ministrowie uczestniczą w posiedzeniach w zależności od rodzaju zagadnień ujętych w porządku obrad. Stosunkami UE z innymi krajami świata zajmuje się "Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych". Jako że taka konfiguracja Rady również podejmuje w szerszym zakresie odpowiedzialność za kwestie związane z ogólną polityką, w jej posiedzeniach bierze udział dowolny minister lub sekretarz stanu wybrany przez każdy rząd.
Rada podejmuje decyzje w drodze głosowania. Im większą populację ma dany kraj, tym większą liczbą głosów dysponuje.
Rada spełnia sześć głównych funkcji:

  1. Uchwala europejskie akty prawne. W wielu dziedzinach dzieli władzę ustawodawczą z Parlamentem Europejskim;
  2. Koordynuje ogólną politykę gospodarczą państw członkowskich;
  3. Zawiera umowy międzynarodowe między UE a jednym lub większą liczbą państw czy też organizacji międzynarodowych;
  4. Wraz z Parlamentem Europejskim zatwierdza budżet UE;
  5. Określa kierunki Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, opierając się na wytycznych ustalonych przez Radę Europejską;
  6. Koordynuje współpracę miedzy krajowymi organami sądowymi i służbami policyjnymi w sprawach kryminalnych.

Przewodnictwo w Radzie (Prezydencja) zmienia się rotacyjnie co sześć miesięcy. Innymi słowy, każdy kraj UE kolejno obejmuje kierownictwo nad ustalaniem porządku obrad Rady i przewodniczy wszystkim spotkaniom przez okres sześciu miesięcy, podejmując decyzje legislacyjne i polityczne oraz wypracowując kompromisy między państwami członkowskimi.


Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Trybunał Sprawiedliwości powstał w 1952 r. na mocy Traktatu Paryskiego jako organ Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Od 1957 r. funkcjonował jako instytucja wszystkich trzech Wspólnot Europejskich. Jego kompetencje określone są w traktatach założycielskich WE, a polegają zasadniczo na kontroli stosowania prawa wspólnotowego i jego interpretacji. Trybunał jest uprawniony do rozstrzygania sporów prawnych wynikłych między państwami członkowskimi, instytucjami UE, przedsiębiorstwami i osobami fizycznymi.
Trybunał Sprawiedliwości składa się z dwudziestu ośmiu sędziów i jedenastu rzeczników generalnych. Są oni wybierani na mocy uzgodnień pomiędzy rządami państw członkowskich; ich kadencja trwa sześć lat. Trybunał orzeka zwykle w rozpatrywanych przez siebie sprawach w składzie trzech lub pięciu sędziów (zawsze musi to być liczba nieparzysta) zwykłą większością głosów. Rzecznicy generalni odgrywają wobec sędziów rolę wspomagającą. Siedziba TSUE znajduje się w Luksemburgu.
W celu zmniejszenia liczby spraw wpływających do Trybunału Sprawiedliwości i umożliwienia mu bardziej efektywnego funkcjonowania, na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego z 1987 r. powołano w 1989 roku Sąd Pierwszej Instancji przy Trybunale Sprawiedliwości, obecnie Sąd, który rozstrzyga kwestie o mniejszym znaczeniu dla funkcjonowania Wspólnot Europejskich: spory osób fizycznych i prawnych z instytucjami WE, Wspólnot z pracownikami oraz przedsiębiorstw z Komisją Europejską.
W skład Sądu wchodzi co najmniej jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego (w 2016 r. 38 sędziów). Ich kadencja trwa sześć lat. Apelacje wobec orzeczeń Sądu, ograniczone do kwestii prawnych, można wnosić do Trybunału Sprawiedliwości w terminie dwóch miesięcy. Orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości mają charakter ostateczny.


Europejski Trybunał Obrachunkowy Europejski Trybunał Obrachunkowy został powołany w 1975 r. Rozpoczął on swoją działalność w Luksemburgu w październiku 1977 r. Powierzono mu zadanie sprawowania kontroli finansowej we Wspólnotach, czyli badanie zgodności z prawem i prawidłowości wszystkich wydatków i dochodów oraz ocenę racjonalności i prawidłowości zarządzania finansami. Traktat z Maastricht z 1992 r. wzmocnił znacznie pozycję Trybunału Obrachunkowego, nadając mu status głównego organu WE.
Trybunał Obrachunkowy działa w sposób niezależny i może swobodnie decydować o tym, jak planować swoje czynności kontrolne, jak i kiedy przedstawiać swoje spostrzeżenia oraz w jaki sposób podawać do wiadomości publicznej swoje sprawozdania i opinie. On sam nie dysponuje żadnymi prawnymi kompetencjami. Jeśli kontrolerzy wykryją nadużycia lub nieprawidłowości, możliwie najszybciej przekazują informacje na ten temat do właściwych organów UE, które podejmują stosowne działania.
Trybunał Obrachunkowy, po zamknięciu roku budżetowego, sporządza sprawozdanie z wykonania budżetu, które staje się podstawą do uchwalenia przez Parlament Europejski absolutorium dla Komisji. Swe raporty i opinie Trybunał przyjmuje większością głosów. Składa się on zaś z piętnastu osób, mianowanych na sześć lat przez Radę UE w drodze jednomyślnego głosowania po zasięgnięciu opinii Parlamentu Europejskiego. Członkowie Trybunału wybierają ze swego grona Przewodniczącego na okres trzech lat.


Rzecznik Praw Obywatelskich (Ombudsman)

Rzecznik Praw Obywatelskich działa w charakterze pośrednika między obywatelami i władzami UE. Jest on uprawniony do przyjmowania i badania skarg wniesionych przez obywateli UE, przedsiębiorstwa i instytucje oraz przez każdą osobę fizyczną lub prawną mieszkającą lub posiadającą swoją siedzibę w jednym z państw członkowskich. Skargi dotyczą niewłaściwego administrowania w instytucjach i organach Unii Europejskiej. Jest on wybierany przez Parlament Europejski na okres pięciu lat z możliwością reelekcji, a jego kadencja odpowiada długością kadencji Parlamentu Europejskiego.
Każdy obywatel Unii lub każda osoba fizyczna i prawna mająca miejsce zamieszkania lub statutową siedzibę w Państwie Członkowskim Unii Europejskiej może złożyć skargę do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, pocztą zwykłą, faksem lub pocztą elektroniczną. Formularz skargi jest dostępny w Biurze Europejskiego Rzecznika. Może też być pobrany z jego strony internetowej.

Komitet Ekonomiczno-Społeczny

Komitet Ekonomiczno-Społeczny (KES) powstał w 1958 r. na mocy Traktatów Rzymskich jako wspólna instytucja EWG i EURATOMU. Jest to organ doradczy i opiniodawczy w kwestiach polityki gospodarczej i społecznej w ramach Wspólnot Europejskich oraz w sprawach, które mogą pociągać za sobą reperkusje dla sytuacji ekonomicznej i społecznej we Wspólnotach.
Komitet składa się z 344 członków nominowanych jednomyślnie przez Radę UE na podstawie wniosków przedstawianych przez poszczególne rządy państw członkowskich. Mandat członkowski Komitetu trwa cztery lata i jest odnawialny. KES dzieli się na trzy podstawowe grupy reprezentujące interesy pracodawców, pracobiorców i inne środowiska gospodarczo-społeczne (w tym konsumentów). Ponadto w jego ramach funkcjonują grupy branżowe. KES jest zatem pomostem łączącym Unię z jej obywatelami, promując bardziej uczestniczące, zaangażowane, a przez to bardziej demokratyczne społeczeństwo europejskie.
Komitet jest integralną częścią procesu decyzyjnego UE: wprowadzono obowiązek konsultowania się z nim przed podjęciem decyzji dotyczących polityki gospodarczej i społecznej. Może on również wydawać opinie z własnej inicjatywy w innych sprawach, które uznaje za ważne.


Komitet Regionów

Komitet Regionów jest jedną z najmłodszych instytucji Unii Europejskiej. Został on utworzony na mocy Traktatu z Maastricht z 1992 r., a rozpoczął działalność w marcu 1994 r. Powołanie Komitetu Regionów miało na celu włączenie regionów i społeczności lokalnych w proces integracji europejskiej. Podobnie jak Komitet Ekonomiczno-Społeczny jest instytucją doradczą, a jednocześnie pełni funkcję przedstawicielską wobec reprezentowanych przez siebie instytucji i organizacji. Członkowie Komitetu (oraz ich zastępcy) są mianowani jednomyślnie przez Radę UE na podstawie wniosków składanych przez poszczególne państwa członkowskie. Następnie wybierają spośród swego grona przewodniczącego oraz prezydium na dwuletnią kadencję. Inne organa są zobowiązane do konsultowania się z Komitetem w sprawach dotyczących władz lokalnych i regionalnych, np. w odniesieniu do polityki regionalnej, ochrony środowiska, edukacji i transportu. W ramach Komitetu pracuje osiem stałych komisji i cztery podkomisje. Komitet Regionów korzysta - ze względów oszczędnościowych - ze struktury administracyjnej Komitetu Ekonomiczno-Społecznego.

Europejski Bank Centralny

Europejski Bank Centralny (EBC) został utworzony w 1998 roku na mocy Traktatu o Unii Europejskiej w celu wprowadzenia nowej waluty i zarządzania nią - przeprowadzania transakcji walutowych i zapewnienia bezproblemowego funkcjonowania systemów płatniczych. EBC jest również odpowiedzialny za określanie ram i realizację polityki gospodarczej i pieniężnej UE.Aby spełniać swoją funkcję, EBC współpracuje z "Europejskim Systemem Banków Centralnych" (ESBC), w którym uczestniczą wszystkie 25 państwa członkowskie UE. Jednak dotychczas tylko 12 z nich wprowadziło euro. Te 12 państw tworzy łącznie "obszar euro", a ich narodowe banki centralne wraz z Europejskim Bankiem Centralnym tworzą tak zwany "eurosystem".
EBC jest całkowicie niezależny w wykonywaniu swoich obowiązków. Ani EBC, ani narodowe banki centralne w eurosystemie, ani żaden członek ich organów decyzyjnych nie przyjmować instrukcji od jakiegokolwiek innego organu. Instytucje UE i rządy państw członkowskich muszą przestrzegać tej zasady i nie wolno im próbować wywierać wpływu na EBC lub narodowe banki centralne.

Europejski Bank Inwestycyjny

Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) został powołany do życia w 1958 roku na mocy Traktatu Rzymskiego. Pomaga on osiągnąć cele Unii poprzez finansowanie projektów inwestycyjnych.
Projekty wybrane do finansowania promują integrację europejską, zrównoważony rozwój, spójność gospodarczą i społeczną oraz innowacyjną gospodarkę opartą na wiedzy.
Misją EBI jest inwestowanie w projekty, które przyczyniają się do osiągania celów Unii Europejskiej. Będąc instytucją nie nastawioną na zysk, nie czerpie on żadnych korzyści z rachunków oszczędnościowych lub bieżących.

Projekty, w które inwestuje Bank, są poddawane szczegółowej selekcji, zgodnie z następującymi kryteriami:

  1. muszą się one przyczyniać do osiągania celów UE, np. zwiększać konkurencyjność europejskiego przemysłu i małych przedsiębiorstw; tworzyć sieci transeuropejskie (transport, telekomunikacja, energetyka); doskonalić sektor technologii informatycznych; ochraniać środowisko naturalne i miejskie; podwyższać jakość usług w dziedzinie edukacji i ochrony zdrowia;
  2. muszą przynosić korzyści przede wszystkim najsłabiej rozwiniętym regionom;
  3. muszą pomagać w przyciąganiu innych źródeł finansowania.

Powyższe kryteria stosowane są zarówno w przypadku działań podejmowanych w obrębie Unii Europejskiej, jak i poza jej granicami. Prawie 90 % działań podejmowanych przez EBI ma miejsce na terenie Unii Europejskiej, ale znaczna część funduszy kierowana jest do przyszłych państw członkowskich. EBI jest instytucją autonomiczną. Sam podejmuje decyzje w sprawie zaciągania i udzielania pożyczek, kierując się wyłącznie zaletami każdego projektu i możliwościami oferowanymi przez rynki finansowe. Każdego roku przedstawia on sprawozdanie z całej swojej działalności.
Bank współpracuje z instytucjami UE. Na przykład, jego przedstawiciele mogą uczestniczyć w posiedzeniach komisji Parlamentu Europejskiego, a Prezes EBI może brać udział w posiedzeniach Rady UE.


Rada Europejska

Rada Europejska to określenie stosowane w odniesieniu do regularnych spotkań głów lub premierów państw członkowskich Unii Europejskiej. Celem tych spotkań jest pobudzanie rozwoju Unii Europejskiej oraz wytyczanie jego głównych kierunków politycznych.
Rada Europejska składa się obecnie z premierów krajów członkowskich (lub ich zastępców) oraz przewodniczącego Komisji Europejskiej. Rada zbiera się średnio raz na pół roku, na krótkich 2-3 dniowych spotkaniach, w toku których toczą się dyskusje na temat generalnych kierunków rozwoju Unii. Formalnie rzecz biorąc Rada Europejska jest tylko ciałem doradczym i nie ma bezpośredniej władzy legislacyjnej ani wykonawczej, jednak faktycznie jest jedną z najważniejszych instytucji Unijnych, gdyż decyzje zapadające w Radzie w formie tzw. dyrektyw prezydenckich są później przekładane na konkretne propozycje aktów prawnych.

Zródło: UKIE